Σοφία Καυκοπούλου, Μουσική: επιστήμη, ψυχοθεραπεία, ψυχαγωγία

Δίχως άλλο, η μουσική αποτελεί μία κορυφαία έκφραση τής ανθρώπινης ψυχής. Θεωρείται η τελειότερη από τις καλές τέχνες, όπως ακριβώς τα μαθηματικά θεωρούνται η τελειότερη επιστήμη. Ο συνδετικός κρίκος λοιπόν ανάμεσα στα μαθηματικά και την μουσική, είναι η τελειότητα, που εκφράζεται μέσω τής μετρικής και τής απόδειξης. Όσον αφορά στην μουσική όμως, τα πράγματα είναι πιο συγκεχυμένα, καθώς πρόκειται για πολυδιάστατο φαινόμενο.

Ένα φαινόμενο που άπτεται τόσο επιστημονικού όσο και πνευματικού προβληματισμού, είναι η μουσική στη ζωή τού ανθρώπου. Αν μελετήσουμε, θα δούμε ότι στην μουσική έχουμε τόσο θεωρία όσο και πράξη. Έχουμε κανόνες, θεωρήματα, ιστορία, εξέλιξη, αλλά και πρακτική, σύνθεση, οργανογνωσία, τραγούδι. Έχουμε πλήθος μαθημάτων που χρειάζεται για να γίνει κάποιος μουσικός, αν μπορεί να γίνει, διότι ο όρος μουσική είναι ανεξάντλητη πηγή που ξεκινάει από μια κοινή αρχή, τα βασικά όπως λέμε, αλλά γνωρίζει πάμπολλες διακλαδώσεις σε δρόμους που είτε είναι παράλληλοι είτε εντελώς αντίθετοι.

Η μουσική για να προσεγγιστεί χρειάζεται επιστημονική συνέπεια. Αν μελετηθεί εκτενώς, θα δούμε ότι στην μουσική η μάθηση είναι πάντοτε διά βίου. Ωστόσο υπάρχει και το άλλο κομμάτι. Η έκφραση, το συναίσθημα, «το καλλιτεχνικόν» τού πράγματος. Είναι αυτό που την καθιστά τέχνη. Επιδρά στον ψυχισμό τού ανθρώπου τόσο έντονα, ώστε μπορεί να δημιουργήσει σε δευτερόλεπτα συναισθηματικές μεταβολές αξιοσημείωτες. Έχει την ικανότητα να ωριμάζει και να σχηματίζει την ανθρώπινη ψυχή, βοηθώντας την να ανέβει πνευματικά επίπεδα στο αέναο ταξείδι της.

Λένε, ότι η πρώτη επαφή ενός παιδιού που μαθαίνει μουσική με τα μαθηματικά, γίνεται όταν μάθει να διαχωρίζει τις αξίες των φθογγοσήμων και να μετράει στο ρυθμό που τού ζητείται κάθε φορά. Και εάν κρίνω από προσωπικά βιώματα, έτσι είναι. Αυτός είναι και ο πιο ευχάριστος τρόπος για να έλθει σε επαφή το παιδί με τον γύρω κόσμο, να νοιώθει τούς ήχους και θορύβους και να κατανοεί τον χρόνο που περνά.

Στην ψυχοσύνθεση τού ανθρώπου ο ρόλος τής μουσικής είναι καταλυτικός. Επιδρά με έναν …μυστήριο τρόπο που δεν είναι ίδιος για όλους. Αναλόγως με το πόσο δεκτικός είναι κάποιος απέναντι σε κάτι, η συμπεριφορά δεν είναι προκαθορισμένη. Όμως ακόμη και όταν το ίδιο άκουσμα έρχεται διαφορετικές χρονικές στιγμές στα αυτιά μας, ακόμη και αν δεν είναι σε διαφορετικό τονικό ύψος, ή με διαφορετική ενορχήστρωση και τότε η αντίδρασή μας μπορεί να είναι διαφορετική.

Ο άνθρωπος ως κατ’ εικόνα και ομοίωσιν Θεού, είναι ένα δημιούργημα με τεράστιες δυνατότητες και ένας εν πολλοίς ανεξερεύνητος ακόμη τόπος. Το πώς επιδρά η μουσική στον ψυχισμό μας είναι ένα ζήτημα με το οποίο πολλοί έχουν ασχοληθεί και άπτεται τής βιολογίας, τής ιατρικής και τής φυσικής επιστήμης. Εμείς, αισθανόμενοι την μουσική σαν έκφραση, σαν αλληλουχία ηχητικών κυμάτων που φέρνει στο αυτί μας μία μουσική φράση, αποκωδικοποιούμε το μήνυμα που μας δίνει.

Όταν από την άλλη, παράγουμε μουσική, τότε καλούμαστε να γίνουμε κι εμείς οι ίδιοι ένα μουσικό όργανο, να δώσουμε την έκφρασή μας και την προσωπική μας σφραγίδα σε αυτό που κάνουμε. Το μυστήριο αλλά και η μαγεία, έγκειται στο γεγονός πως ένα μουσικό κομμάτι, άλλα συναισθήματα προκαλεί στον δημιουργό του, άλλα στον ερμηνευτή, άλλα στον ακροατή!

Όπως διεφάνη στον τίτλο, η μουσική έχει άμεση σχέση με την ψυχή. Είτε ως ψυχοθεραπεία, είτε ως ψυχαγωγία, η ψυχοσωματική ολότητα τής ανθρώπινης ύπαρξης έχει ανάγκη από μια ανάταση, από μία απελευθέρωση και κάποιου είδους κάθαρση. Οπότε, όταν καταφέρει μία μουσική σύνθεση να περάσει κάποια μηνύματα και να υμνήσει σπουδαία ιδανικά, έστω και σε ένα μικρό ποσοστό, σπάζοντας την πολλάκις «κλειστή» ανθρώπινη ύπαρξη τότε θα πρέπει να παραδεχθούμε ότι πέτυχε τον σκοπό της.

Πηγή: ΠΕΜΠΤΟΥΣΙΑ

Αντ. Χατζόπουλος, Η γυναικεία φωνή στην εκκλησιαστική μουσική

Στους εκκλησιαστικούς μουσικούς Συλλόγους της Πόλης που λειτούργησαν από το 1850 και εξής δεν αναφέρεται δράση γυναικείων μελών. Εξαίρεση ίσως αποτελεί ο χορός των γυναικών του Συλλόγου Ορφέα του Φαναρίου, που είχε και «τμήμα γυναικών». Σε κάθε περίπτωση υπήρχε συμμετοχή των γυναικών στα ψαλλόμενα, όπως κατά τους Χαιρετισμούς της Παναγίας και κατά τους Επιταφίους της Κοίμησης της Θεοτόκου, αλλά κυρίως κατά την περιφορά του Επιταφίου την Μεγάλη Παρασκευή. Σε αυτήν συμμετείχαν πολυάριθμες γυναίκες των ενοριών και μαθήτριες των Σχολείων. Αυτό θεωρήθηκε καινοτομία και νεωτεριστική κίνηση από μερίδα των ιεροψαλτών της Πόλης, αλλά και από τη Μεγάλη Πρωτοσυγκελλία, η οποία είχε στείλει και Εγκύκλιο το έτος 1913, κατά της συμμετοχής των κοριτσιών σε εκκλησιαστικές τελετές και Ακολουθίες. Με την εγκύκλιο είχε αποδοκιμαστεί, αλλά όχι απαγορευτεί, η συμμετοχή[1], όπως επίσης και η περιφορά του Επιταφίου «εν ευρυτάτω κύκλω»[2], μάλλον για να μη υπάρχει χρόνος για τους ψαλμούς των κοριτσιών. Η εγκύκλιος αυτή προσέκρουσε στην οξεία αντίδραση των μουσικών κύκλων της Πόλης, που στράφηκαν και εναντίον του Πατριάρχη Γερμανού του Ε’[3].Όμως το πνεύμα της συμμετοχής των κοριτσιών και των γυναικών στις εκκλησιαστικές χορωδίες είχε προετοιμαστεί από τη μακροχρόνια διδασκαλία της εκκλησιαστικής μουσικής στα Σχολεία, όπου μεικτοί χοροί απέδιδαν εκκλησιαστικά μέλη και τραγούδια. Η παράδοση της συμμετοχής των γυναικών στις ακολουθίες συνεχίστηκε και κατά τα επόμενα χρόνια και η τάση συμμετοχής δεν υποχώρησε. Μάλιστα κατά το έτος που κυκλοφόρησε η εγκύκλιος, πολυμελής χορός κοριτσιών και αγοριών ψάλλει στο Δομούζντερε της Μητροπόλεως Δέρκων κατά τη Θ. Λειτουργία προκαλώντας άριστες εντυπώσεις[4].Η δε συνήθεια αυτή της ψαλμωδίας των γυναικών κατά την Μεγάλη Παρασκευή επικράτησε μέχρι σήμερα. Ας αναφέρουμε ακόμη ότι η μουσικός Ζωή Κοτσίδα δίδαξε για ένα χρόνο (1919) στη Μουσική Σχολή του Εκκλ. Μουσικού Συλλόγου στο παράρτημα της Σχολής αυτής στο Σταυροδρόμι του Πέρα. Είναι η μοναδική γυναίκα, που αναφέρεται ως διδάσκουσα την εκκλησιαστική μουσική. 

Το 1952 αλλά και το 1963 ταράσσει τα νερά πάνω σ’ αυτό το θέμα ο μουσικός Μητροπολίτης Λαοδικείας Μάξιμος, ο οποίος γράφει ότι είναι απαραίτητη η συμμετοχή της γυναικείας φωνής στις ιερές μελωδίες[5]. Στο Μάξιμο ασκεί κριτική ανώνυμος αρθρογράφος[6], αλλά και μουσικός Αρχιερέας του Θρόνου[7]. Υπήρξαν βέβαια και θετικές αντιδράσεις από τον ιεροψάλτη του Αγίου Κωνσταντίνου Πέρα Αντώνιο Σύρκα και από τον καθηγητή Βασίλη Αντωνιάδη στον τύπο της εποχής. Η συζήτηση για το θέμα συνεχίστηκε μέχρι το 1965[8]. Η θέση αυτή του Μητροπολίτη περί συμμετοχής της γυναικείας φωνής στην ψαλμωδία, που είχε εκφραστεί και το 1952[9], δεν είναι απορριπτέα, καθότι έχει και επιστημονικά ερευνηθεί η δεσπόζουσα θέση της γυναίκας και ειδικά της γυναίκας-αγίας μέσα στην Ορθόδοξη Εκκλησία[10]. Ο Μητροπολίτης Μάξιμος διακρίθηκε συν τοις άλλοις και για το εξαιρετικό επιστημονικό του ενδιαφέρον για την εκκλησιαστική μουσική[11].

Βέβαια στις πάσης φύσεως δραστηριότητες των μουσικών Συλλόγων και Σωματείων, αλλά και άλλων συλλογικών οργάνων γενικά, η παρουσία και η συμμετοχή των κωνσταντινουπολιτισσών γυναικών είναι ουσιαστική και πέρα από τον μέσο όρο που επικρατούσε την εποχή εκείνη σε άλλα μέρη. Και αυτό ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα. Ήδη η παρουσία των γυναικών είναι αισθητή στα πάσης φύσεως εκπαιδευτήρια της Πόλης, όπου διδάσκουν σε μεγάλη αναλογία. Στους καλλιτεχνικούς και θεατρικούς ομίλους και στους μουσικούς, κατέχουν ένα διόλου ευκαταφρόνητο ποσοστό, όπως επίσης και στον τύπο με εκδότριες γυναίκες και με περιοδικά που απευθύνονται αποκλειστικά σε γυναίκες. Παρ’ όλα ταύτα η συμμετοχή της στα μουσικά δρώμενα της Πόλης κρίνεται και πάλι αρκετά περιορισμένη αναλογικά μ’ αυτή των ανδρών, κάτι που ασφαλώς δε σημαίνει τον ηθελημένο παραγκωνισμό της. Ήταν όμως ανεκτή για τα κριτήρια και τα δεδομένα της τότε εποχής, και θα ήταν λάθος να κρίνουμε τα φαινόμενα του τότε, με την οπτική γωνία του σήμερα.

Πόλη, Μάρτιος 2017

[1]Το πλήρες κείμενο της Εγκυκλίου: «Ανωτέρα σεπτή κελεύσει προαγόμεθα δηλώσαι υμίν ότι αυστηρώς και απολύτως αποδοκιμάζεται η ενιαχού παρατηρουμένη τάσις προς συμμετοχήν και κορασίων ή μαθητριών εις τον επιτάφιον Θρήνον, ψαλλόμενον εις τον όρθρον του Μεγάλου Σαββάτου»,Ανωνύμου, Η Μουσική ανά τον Ελληνισμόν, Μουσική (1913), Κωνσταντινούπολη, σελ.125.

[2] Ανωνύμου, Εκκλησιαστικά χρονικά, Ε.Α.37 (1913), σελ.108

[3]Φιλίστορος, Αι Γυναίκες εν τοις Εκκλησιαστικοίς χοροίς, Μουσική 1913, Κωνσταντινούπολη, σελ. 161-162, όπου αναφέρεται ειρωνικά «και ο Γέρων Πατριάρχης έχει δίκαιον να απαγορεύη εις τας ελληνίδας να ψάλωσι τον Επιτάφιον. Η θέσις των είναι οπίσω από τα καφάσια. Εις τα καφάσια λοιπόν ελληνίδες μου! Εκεί είναι η θέσις σας. ¨Οσον για το μέλλον ……έχει ο Θεός»

[4] Ανωνύμου, Η Μουσική ανά τον ελληνισμόν, Μουσική(1913), σελ.254.

[5] Μαξίμου, Μητροπολίτου Λαοδικείας, Η εκκλησιαστική μουσική, Αθήναι, 1963, σελ.31-32.

[6] Ανωνύμου, Κ.Α.Γ., Η Εκκλησιαστική μας μουσική, Απόστολος Ανδρέας, Μαϊος,1952.

[7] Φιλοθέου, Μητροπολίτου Προικοννήσου, Η Συμμετοχή της γυναικείας φωνής εν τω Ιερώ Ψαλτωδήματι, Ισταμπούλ, 1953.

[8]Ανωνύμου, Το Υπόμνημα περί Εκκλησιαστικής μουσικήςΕφημερίς, Κωνσταντινούπολη, 16.3.1965.

[9]Μαξίμου, Μητροπολίτου Λαοδικείας, Περί της Εκκλησιαστικής Μουσικής, Ισταμπούλ, 1952.

[10] Δημ. Τσάμη, Μητερικόν, τ. Α΄, Θεσσαλονίκη, 1990.

[11] Το 1968 έκανε επιστημονική ανακοίνωση σε διεθνές συνέδριο(6-11.5.1968) στη Μονή της Κρυπτοφέρρης, Μαξίμου, Μητρ. Λαοδικείας, Το έργον των Οικουμενικών Πατριαρχών υπέρ της Βυζαντινής Μουσικής από του 1800 μέχρι σήμερα (το τεύχος λανθάνει).

Πηγή: http://syndesmosmousikofilonperan.blogspot.gr/2017/03/blog-post_10.html?spref=fb